Bağlantılı basqılar – Fors Media

Bağlantılı basqılar

İnsan Haqqları Bəyannaməsi 1948-ci ildə Paris şəhərində və İkinci Dünya Müharibəsinin təsirində 1 müqəddimə və 30 maddəli beynəlxalq müqavilədir. Həmin müqavilə bəşəriyyət tarixində ilk dəfə olaraq, insanların yaşadıqları zaman və coğrafiyanın fərqliliyinə baxmadan, onlara sırf insan olduqları üçün lazım olan mədəni, iqtisadi, siyasi və sosial hüquqlardan bəhs edir. 1948-ci il Beynəlxalq İnsan Hüquqları bəyannaməsinin təsdiqindən 1993-cü il İkinci Beynəlxalq İnsan Hüquqları konfransına qədər keçən bir zaman… Və düşünün ki, qadın hüquqlarının insan hüquqları çərçivəsində yer alması və belə bir düşüncəyə çatmaq 50 ilə yaxın bir zaman tələb etdi.

1910-cu ildən 1932-ci ildə qədər keçən 13 illik bir müddət İranda qadın hüquqları üzrə ən parlaq illər sayılır. 6 il – martın 8-i Beynəlxalq Qadınlar günü kimi təyin edilmədən əvvəl qadınların kişilərlə bərabər fəal şəkildə İran Məşrutə inqilabında iştirak etmələri onların cəmiyyətə daxil olmasına səbəb oldu. Qadınların maariflənməsi və təhsil alması üçün xüsusi məktəb və jurnallar yaradıldı ki, bunlar da qadınların bərabərlik uğrunda, təzyiqlərə qarşı atdıqları ilk addımlardan biridir.

1920-ci ildə yaranan İran Kommunist və 1941-ci ildə isə Tudə partiyası qadın hüquqlarını müdafiə etməklə sıx cığırları açanlardan oldular. Tudə partiyasının ilk qurulduğu gündən etibarən Məryəm Firuz adlı şəxsin təşəbbüsü ilə yaradılan partiyanın qadın təşkilatı və “Bidariye Ma” adlı jurnaldan sonra 1932-ci ildə Azərbaycan Demokrat Firqəsinin əli ilə qadınların səs vermə hüququ, həmçinin qadın və kişi üçün bərabər maaş hüququnun rəsmi tanınması həmin axının əldə etdiyi uğurlardan oldu. Bir tərəfdən Məşrutə inqilabı, digər tərəfdən Tudə və xalq fədailəri kimi qadınların hüquqlarını dəstəkləyən sol partiyaların yüksək səyləri nəticəsində yeni jurnallar təsis edilsə də, İranda 1932-ci ilə qədər Rza şahın qadınlara qarşı apardığı siyasətin nəticəsində təmamilə taptandıBeləliklə XIX əsrin sonuna qədər dünya terminlərinə daxil olmayan feminizm geniş sosial hərəkata çevrilməkdə belə aciz qaldı. 1630-cu illərdə feminizm üzrə yazılan ilk əsərlər isə onları kişilərlə evlənməkdən uzaq tutacaq qədər dayaz idi. Fransız dilinə daxil olan feminizmtermini isə yenə də qadınların hüququnu görməzdən gələn Fransanın patriarxal insan hüquqları bəyannaməsinə etiraz olaraq çıxış etdi.

İlk dalğa

Həmin prosesin sonu feminizmin dünya üzrə keçdiyi üç mərhələyə səbəb oldu. 1848-ci ildə qadınlarısəsvermə hüquqlarını əldə etmək cəhdlərini dəstəkləyən və onları vətəndaş kimi tanımağı hədəf alan feminizmin birinci dalğası XXI əsrin aktivistlərinə gülünc görünsə də, 72 illik fəaliyyətdən sonra, yəni 1920-ci ildə bütün bunlar bir həqiqətə çevrildi. Köləlik qanununun ləğvi isə bu dalğanın ikinci uğuru idi. 1960-cı ildə yaranan ikinci dalğa köləlik qanununun aradan götürülməsindən sonra qadınların fiziki məhdudiyyətli, homoseksual və ya qara dərili olmalarına görə uğradıqları diskriminasiya problemlərini araşdırmağa başladı. Məhz Kumbahi Çayı adlı homoseksual, qaradərili qrup tərəfindən irəli sürülən bağlantılı basqılarnəzəriyyəsi də bununla əlaqədar idi. Birinci və ikinci dalğa arasında yaranmış boşluqları dolduran ikinci dalğanın ən məşhur əsəri 1949-cu ildə tanınmış yazar  Simon Debuvarın qələmə aldığı “İkinci Cinsadlı kitabıdır.

1988-ci ildə yaranan üçüncü dalğa isə Kimberle Crenshowun Kumbahı Çayı qrupundan ilhamlanaraq ortaya qoyduğu kəsişmə nəzəriyyəsi(ing. intersectionality) ilə başlayır. Bu nəzəriyyə qadınların kapitalizm, patriarxalizm və faşizm kimi sistemlərdə qazandıqları təcrübə və onların cəmiyyətdə sahib olduqları sosial vəziyyət ilə əlaqəlidir. Üçüncü dalğada etnik, sinif, yaş, cinsi orientasiya, din və sair.-lər saxta adlandırılır və postmodern məktəbinə əsaslanıb modern feminizm hərəkatı tərəfindən qadınlar üçün təyin edilmiş üstün kimliyə etiraz edir. Postmodern adı ilə tanınan bu üçüncü dalğa qadınlara müəyyən bir kimlik tanımadan keçmişdə yaranan müəyyən quruluşları sındırır, fərqliliklərə diqqət edərək çıxış edirdi. Bu da fərqli siniflərə, dinlərə, etnik tərkib və digər azlıqlara bağlı olan qadınları feminizm hərəkatına cəlb etməklə özlərinə məxsus etirazlar başlatmalarına imkan yaradırdı. Sosial harmoniya ilk öncə qaradərili qadınlar tərəfindən yaradılan və qadın sözünün vahid bir varlıq kimi yaratdığı şübhədən sonra Fuko (Michel Fuko), Derida (Jacques Derrida) və Liyutar (Jean-François Lyotard) kimi sosioloqların təsirində Froyd (Sigmund Freud) və Batay (Georges Bataille) kimi şəxslərin psixoloji nəzəriyyələrinə əsasən feminizm hərəkatı feminizmi sırf cinsi bərabərlik hərəkatı kimi deyil, sosial harmoniya və daha da yüksək məqamda görməkdədir.

Sosial harmoniya qaradərili qadınların irq terminini ən güclü basqı simvolu kimi qadın hərəkatına daxil etmişdi. Və bundan ilhamlanaraq qadın terminini müəyyən bir varlıq kimi görmədən və heç kimi məhdudlaşdırmadan hər kəsi əhatə edirdi. Bu ideyanı əsas götürən bütün qadınlar, etniklər, cinslər, siniflər eyni hüquqlara malik olaraq qadın və kişi, qaradərili və ağdərili, üst və aşağı sinif kimi sərhədləri aradan qaldırmağa çalışırdılar. Sosial harmoniya düşüncəsinə əsaslanaraq, XXI əsrdə bizim üçün qəribə görünən amazonlu feminizm, ziddiyətli feminizm, fərdi feminizm, pap feminizm, eqoist feminizm kimi feminizm növləri yaşadıqları cəmiyyətin ehtiyaclarına bağlı olaraq yaranmaqdadırlar. 2008-ci ildən bəri feminizmin dördüncü dalğası digital dünya və medianın çiyinlərində postmodernizm feminizminin yaratdığı kəsişmə nəzəriyyəsinə əsaslanan sərhədsizlik qavramını genişləndirməyə başladı. Bu isə feminizmi təkcə qadın-kişi, bərabərlik və ədalət ilə məhdudlaşdırmayan və bütün ədalətsizliklərə etiraz edən bir konsepsiya kimi ortaya qoymaqdadır.

Müəllif: Südabə Təqizadə Zunuz

totop